ნობელიანტები ქიმიაში

ომარ მ. იაგი (Omar M. Yaghi )

დაბადება: 1965-01-01 (ამანი, იორდანია)

გარდაცვალება:

ალმა–მატერი: ილინოისის უნივერსიტეტი ურბანა-შამპეინში (University of Illinois Urbana-Champaign)

პრემია:2025

მეტალორგანული კარკასების შემუშავებისთვის

ომარ იაგი ქიმიკოსია, რომლის სახელს უკავშირდება რეტიკულური ქიმიის (Reticular Chemistry) განვითარება. ეს მიმართულება შეისწავლის წინასწარ განსაზღვრული სტრუქტურის მქონე მოლეკულური კარკასების აგებას, როდესაც მოლეკულური სამშენებლო ელემენტები ქიმიური ბმებით ერთიანდება რეგულარულ, მრავალგანზომილებიან ქსელად.

იაგის კვლევებმა შესაძლებელი გახადა მაღალი ფორიანობისა და დიდი შიდა ზედაპირის მქონე მეტალორგანული კარკასების შექმნა. მისი ნაშრომები ეხება წყალბადის შენახვას, აირების ადსორბციას, მოლეკულების სელექციურ გამოყოფასა და ახალი ფოროვანი მასალების რაციონალურ დიზაინს.

ბიოგრაფია

ომარ იაგი 1965 წელს იორდანიის დედაქალაქ ამანში დაიბადა. ნობელის პრემიის საგანმანათლებლო მასალების მიხედვით, მისი ოჯახი პალესტინელი ლტოლვილების ოჯახი იყო. ბავშვობისა და განათლების მიღების პერიოდის სირთულეების მიუხედავად, მან სამეცნიერო კარიერა განავითარა და თანამედროვე მასალათმცოდნეობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მკვლევრად ჩამოყალიბდა. 

Nobel Prize lessons

+1

მან ქიმიის დოქტორის ხარისხი 1990 წელს ილინოისის უნივერსიტეტში ურბანა-შამპეინში მიიღო. შემდგომი სამეცნიერო საქმიანობისას იაგი იკვლევდა, როგორ შეიძლებოდა ქიმიური სამშენებლო ელემენტების წინასწარ დაგეგმილი წესით დაკავშირება და ამ გზით განსაზღვრული თვისებების მქონე ახალი მასალების მიღება.

მისი კვლევების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი შედეგია მეტალორგანული კარკასების (MOFs) განვითარება. ამ მასალებში ლითონის იონები ან ლითონშემცველი კლასტერები ორგანული ლიგანდებით უკავშირდება ერთმანეთს და წარმოქმნის სამგანზომილებიან კრისტალურ ქსელს. მიღებულ სტრუქტურებში შეიძლება არსებობდეს დიდი შიდა ზედაპირი და მოლეკულების შესანახად გამოსადეგი ფორები.

იაგის ხელმძღვანელობითა და თანაავტორობით შექმნილმა ნაშრომებმა აჩვენა, რომ კარკასების შემადგენლობისა და აგებულების შეცვლით შესაძლებელია მათი ფორიანობის, სტაბილურობისა და ადსორბციული თვისებების მართვა. ამ მიდგომამ საფუძველი ჩაუყარა რეტიკულური ქიმიის ჩამოყალიბებას, როგორც ახალი მასალების დიზაინის სისტემურ მეთოდს.

იაგის კვლევების შესაძლო გამოყენებები მოიცავს წყალბადის შენახვას, ნახშირორჟანგის დაჭერას, აირების გამოყოფას და ჰაერიდან წყლის მიღებას. ამ სამეცნიერო მიღწევებისთვის მან სუსუმუ კიტაგავასა და რიჩარდ რობსონთან ერთად 2025 წლის ნობელის პრემია მიიღო.

ძირითადი შრომები

1. Reticular Synthesis and the Design of New Materials. O. M. Yaghi et al., Nature, 423, 705–714 (2003).
2. Metal-Organic Frameworks as New Materials for Hydrogen Storage. N. L. Rosi et al., Science, 300, 1127–1129 (2003).
3. A Route to High Surface Area, Porosity and Inclusion of Large Molecules in Crystals. H. K. Chae et al., Nature, 427, 523–527 (2004).
4. Hydrogen Sorption in Functionalized Metal-Organic Frameworks. J. L. C. Rowsell et al., Journal of the American Chemical Society, 126 (2004).
5. Reticular Chemistry: Occurrence and Taxonomy of Nets, and Grammar for the Design of Frameworks. N. W. Ockwig et al., Accounts of Chemical Research, 38, 176–182 (2005).

ნაშრომები

1. Reticular Synthesis and the Design of New Materials. O. M. Yaghi et al., Nature, 423, 705–714 (2003).
2. Metal-Organic Frameworks as New Materials for Hydrogen Storage. N. L. Rosi et al., Science, 300, 1127–1129 (2003).
3. A Route to High Surface Area, Porosity and Inclusion of Large Molecules in Crystals. H. K. Chae et al., Nature, 427, 523–527 (2004).
4. Hydrogen Sorption in Functionalized Metal-Organic Frameworks. J. L. C. Rowsell et al., Journal of the American Chemical Society, 126 (2004).
5. Reticular Chemistry: Occurrence and Taxonomy of Nets, and Grammar for the Design of Frameworks. N. W. Ockwig et al., Accounts of Chemical Research, 38, 176–182 (2005).

ლიტერატურა

Nobel Prize — 2025 წლის ქიმიის ნობელის პრემიის ოფიციალური განცხადება.

სტატია მომზადებულია მიერ